Biblijna koncepcja człowieka – kim jesteśmy według Biblii?
Człowiek ulepiony z ziemi i człowiek stworzony na obraz Boga. Oba obrazy pochodzą z pierwszych stron Biblii. Pierwszy dobrze pasuje do doświadczenia kogoś, kto czuje własną kruchość. Drugi brzmi jak królewski tytuł. Jak to możliwe, że Księga Rodzaju opowiada w ten sposób o tej samej istocie?
Według Biblii człowiek otrzymuje życie od Boga, nosi Jego obraz i odpowiada za to, jak korzysta z powierzonej mu wolności. Biblijna godność przysługuje człowiekowi już z racji tego, kim jest. Jego czyny pozostają przy tym ważne: mogą służyć życiu drugiej osoby albo ją skrzywdzić. W chrześcijańskim odczytaniu Biblii kierunek ludzkiego powołania najkrócej wyrażają przykazania miłości Boga i bliźniego.
Co znaczy, że człowiek został stworzony na obraz Boga?
W pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju słowa o obrazie Boga odnoszą się do ludzi, zanim opowieść zdąży powiedzieć cokolwiek o ich osiągnięciach. Tekst wymienia mężczyznę i kobietę (Rdz 1,26–28). Oboje otrzymują błogosławieństwo i zadanie związane z ziemią oraz żyjącymi na niej stworzeniami. Ich godność wyprzedza zatem każdą rolę, jaką później podejmą.
Ta kolejność ma praktyczne znaczenie. Wyobraź sobie człowieka, który po latach opiekowania się bliskimi sam zaczyna potrzebować pomocy. Wczoraj prowadził samochód, robił zakupy i decydował, kiedy wyjdzie z domu. Dziś prosi kogoś o podanie szklanki. Zmieniły się jego możliwości, a wraz z nimi codzienne obowiązki rodziny. W biblijnym rozumieniu jego wartość pozostaje taka sama. Dlatego nawet drobne pytanie „czego potrzebujesz?” ma znaczenie: pozwala temu człowiekowi mówić we własnym imieniu.
Dlaczego Biblia mówi o prochu ziemi i tchnieniu życia?
Drugi opis stworzenia przybliża scenę, która w pierwszym rozdziale została przedstawiona z perspektywy całego świata. Bóg kształtuje człowieka z ziemi, obdarza go tchnieniem życia, a człowiek staje się istotą żywą (Rdz 2,7). Ziemia przypomina o przynależności do materialnego świata. Tchnienie wyraża zależność życia od Boga. W centrum tej sceny jest cały żywy człowiek: oddycha, potrzebuje pożywienia, pracuje i szuka bliskości.
Łatwo przeoczyć, że chwilę później ten człowiek dostaje zajęcie. Ma uprawiać ogród i go doglądać (Rdz 2,15). Zestawienie tych dwóch czynności wiele mówi o biblijnym pojmowaniu ludzkiej władzy. Ten sam ogród, z którego człowiek korzysta, został powierzony jego opiece. Dobry ogrodnik umie zebrać owoce, ale myśli również o tym, w jakim stanie pozostawi ziemię po zbiorach.
Jak Biblia rozumie wolność człowieka?
W ogrodzie człowiek słyszy zarówno przyzwolenie na korzystanie z jego owoców, jak i zakaz dotyczący jednego drzewa (Rdz 2,16–17). Ciekawa jest kolejność: opowieść zaczyna się od szerokiej możliwości działania, a dopiero potem wyznacza granicę. Polecenie jest skierowane do kogoś, kto może je zrozumieć i na nie odpowiedzieć. W dalszej historii ludzkie postępowanie ma konsekwencje dla relacji z Bogiem, z drugim człowiekiem i z ziemią, na której przyjdzie żyć.
Rozróżnienie między wolnością a wszechmocą pomaga odczytać tę scenę. Człowiek może wybrać, czy dotrzyma obietnicy. Trudniej mu zdecydować, jak szybko druga osoba odzyska zaufanie po jej złamaniu. Biblijna wolność obejmuje odpowiedzialność również za takie następstwa własnego działania, których nie da się odwołać samą zmianą zdania.
Czy powołanie oznacza, że całe życie zostało wcześniej zapisane?
W pytaniu o powołanie często kryje się bardzo konkretna obawa: „Czy istnieje jedna właściwa decyzja, a jeśli jej nie rozpoznam, zmarnuję swoje życie?”. Pierwsze rozdziały Biblii mówią o zadaniach wspólnych ludziom: o trosce o powierzony świat, więzi z innymi i odpowiedzi na słowo Boga. Nie podają każdemu czytelnikowi nazwy zawodu, miejsca zamieszkania ani imienia przyszłego małżonka.
Rozważmy dwie osoby o podobnych zdolnościach. Jedna zostaje pielęgniarzem, druga przez wiele lat opiekuje się niesamodzielnym ojcem i zawodowo naprawia rowery. W obu historiach można zapytać, co dany człowiek robi z odpowiedzialnością, która rzeczywiście znalazła się w jego rękach. Odpowiedź na to pytanie mówi o jego powołaniu więcej niż próba odgadnięcia, czy istniał dla niego tylko jeden dopuszczalny życiorys.
Co według Biblii jest celem ludzkiego życia?
W Ewangelii Mateusza Jezus odpowiada na pytanie o największe przykazanie, łącząc miłość Boga z miłością bliźniego (Mt 22,34–40). W Ewangelii Łukasza rozmowa dotyczy tego, jak osiągnąć życie wieczne. Rozmówca zna przykazanie miłości, ale pozostaje mu trudność: kogo właściwie ma uznać za bliźniego? Jezus odpowiada opowieścią o pobitym człowieku leżącym przy drodze (Łk 10,25–37).
Samarytanin dostrzega rannego, opatruje go, przewozi do gospody i pokrywa koszt dalszej opieki. Każda kolejna czynność czegoś od niego wymaga: zatrzymania się, użycia własnych środków, zmiany planu podróży. Na końcu Jezus pyta, kto okazał się bliźnim napadniętego. Rozmówca zaczynał od pytania, których ludzi obejmuje jego obowiązek. Po wysłuchaniu historii potrafi już wskazać człowieka, który ten obowiązek podjął.
W chrześcijańskiej perspektywie celem życia jest wspólnota z Bogiem, a miłość bliźniego stanowi jej konkretny wyraz. Właśnie dlatego opowieść o życiu wiecznym schodzi aż do szczegółu rachunku w gospodzie. Dla leżącego przy drodze człowieka znaczenie ma również to, czy ktoś zadba o niego jutro, kiedy podróżny już odjedzie.
Czy człowiek ma wartość również wtedy, gdy sam niczego nie może dać?
W przypowieści łatwo utożsamić się z Samarytaninem i zastanawiać, czy postąpilibyśmy równie szlachetnie. Warto jednak przeczytać ją także z miejsca człowieka leżącego przy drodze. O jego zawodzie, zasługach i dalszych losach nie dowiadujemy się prawie nic. Nie wygłasza żadnej mowy. Wystarcza to, że został skrzywdzony i potrzebuje pomocy.
Tutaj spotykają się dwa obrazy z początku artykułu. Człowiek z prochu ziemi może utracić siły i być zdany na cudze ręce. Człowiek stworzony na obraz Boga zachowuje godność także w tej chwili. A stojący obok niego bliźni odkrywa, że pytanie „po co żyję?” czasem przybiera zaskakująco prostą postać: „Czy zostanę przy tobie, dopóki nie przyjdzie pomoc?”.
