Duchowość

Człowiek wobec przeznaczenia – przykłady Edypa i Makbeta

Co byś zrobił, gdyby powiedziano ci coś o twojej przyszłości? Dużo zależy od tego, co chciałbyś usłyszeć. Edyp dowiaduje się, że zabije ojca i poślubi matkę. Opuszcza więc dom ludzi, których uważa za rodziców. Makbet słyszy, że zostanie królem. Pierwsza myśl, która przychodzi mu do głowy, jest całkiem rozsądna: skoro los przeznaczył mu koronę, może otrzyma ją bez żadnych zabiegów. Dlaczego wobec tego kilka scen później zabija króla?

Edyp i Makbet pokazują dwie postawy człowieka wobec przeznaczenia. Edyp próbuje zapobiec przyszłości, której się boi. Makbet postanawia przyspieszyć przyszłość, której pragnie. Żeby zrozumieć różnicę między nimi, warto przyjrzeć się temu, co każdy wie w chwili podejmowania decyzji. Czytelnik zna zakończenie. Bohater, który właśnie stoi na rozstaju dróg albo przed drzwiami królewskiej komnaty, jeszcze go nie zna.

Edyp opuszcza Korynt. Dlaczego jego decyzja wydaje się rozsądna?

Historia Edypa zaczyna się od wątpliwości dotyczącej jego pochodzenia. Wychował się w Koryncie jako syn Polybosa i Meropy. Kiedy słyszy sugestię, że może nie być ich dzieckiem, szuka odpowiedzi u wyroczni. Z Delf wraca z przerażającą zapowiedzią ojcobójstwa i małżeństwa z matką. Pytanie, z którym tam przyjechał, pozostaje jednak bez odpowiedzi. Edyp wie, co ma się wydarzyć, ale błędnie zakłada, że wie, kogo dotyczy przepowiednia.

Jego wyjazd z Koryntu jest w tych okolicznościach zrozumiały. Jeśli Polybos jest ojcem, a Meropa matką, oddalenie się od nich daje nadzieję, że oboje będą bezpieczni. Tragizm tej decyzji polega na tym, że wypływa z troski o bliskich, a jednocześnie prowadzi Edypa ku spotkaniu z jego biologicznym ojcem, Lajosem.

Na rozstaju dróg dochodzi do gwałtownego sporu o pierwszeństwo przejazdu. Edyp zabija Lajosa, którego bierze za obcego podróżnego. Tutaj widać, dlaczego zdanie „wszystkiemu winne było fatum” zbyt łatwo zamyka rozmowę. Edyp nie miał podstaw, żeby rozpoznać w tamtym człowieku ojca. Miał jednak udział w przemocy, do której doszło na drodze. Niewiedza o pokrewieństwie i odpowiedzialność za własny gniew to dwa osobne pytania.

Najważniejszy wybór Edypa następuje po spełnieniu przepowiedni

Kiedy rozpoczyna się akcja „Króla Edypa” Sofoklesa, Lajos od dawna nie żyje, a Jokasta jest już żoną Edypa. Widz nie śledzi więc kolejnych prób zatrzymania przepowiedni. Obserwuje człowieka, który jeszcze nie wie, że zdążyła się spełnić.

Jedna z najbardziej przejmujących scen zaczyna się od pozornie dobrej wiadomości. Posłaniec z Koryntu oznajmia, że Polybos umarł. Edyp go nie zabił. Przez chwilę wydaje się więc, że największy lęk jego życia opierał się na fałszywej przepowiedni. Edyp nadal jednak boi się wrócić do żyjącej Meropy. Chcąc go uspokoić, posłaniec wyjawia, że Polybos i Meropa przyjęli go jako cudze dziecko. Szczegół, który miał uwolnić bohatera od strachu, odbiera mu ostatnią pewność co do własnej przeszłości.

Jokasta prosi męża, by zaprzestał dociekań. Edyp nalega na przesłuchanie pasterza. Ta decyzja nie zmieni już tego, kto zginął na rozstaju. Rozstrzyga natomiast, czy król pozna prawdę o sobie. W tragedii pozostaje zatem miejsce na wolę człowieka nawet wtedy, gdy wynik dawnych wydarzeń jest nieodwracalny. Edyp nie wybiera swojego pochodzenia. Wybiera dalsze poszukiwanie odpowiedzi, choć coraz więcej przemawia za tym, że będzie go ona drogo kosztowała.

Makbet słyszy, że zostanie królem. Skąd bierze się pomysł zabójstwa?

W pierwszym akcie tragedii Szekspira wiedźmy witają Makbeta kolejnymi tytułami i zapowiadają mu królewską godność. Chwilę później przybywają wysłannicy z wiadomością, że otrzymał tytuł tana Kawdoru. Makbet nie musiał zabiegać o spełnienie tej części zapowiedzi. Ma więc dobry powód, by zastanowić się, czy z koroną nie będzie podobnie.

Ten szczegół nadaje wagę późniejszemu wyborowi. Wiedźmy nie polecają Makbetowi zabić Dunkana. Nie podają terminu ani sposobu objęcia tronu. Myśl o morderstwie pojawia się w samym Makbecie. Przepowiednia pozwala mu wyobrazić sobie siebie jako króla, ale między tym wyobrażeniem a czynem pozostaje jeszcze decyzja.

Szekspir pokazuje ją szczególnie wyraźnie tuż przed zbrodnią. Makbet potrafi wymienić powody, dla których powinien chronić Dunkana. Jest jego krewnym i poddanym. Co więcej, król przebywa pod jego dachem, więc jako gospodarz Makbet odpowiada za bezpieczeństwo gościa. Bohater początkowo oznajmia żonie, że odstępuje od planu. Dopiero po rozmowie z Lady Makbet zmienia zdanie. Jej nacisk ma znaczenie, podobnie jak jego ambicja. Żadne z nich nie wynika z treści przepowiedni.

Banko – trzeci przykład, który pomaga zrozumieć Makbeta

Podczas spotkania z wiedźmami obecny jest także Banko. On również słyszy obietnicę: sam nie zostanie królem, ale królami mają zostać jego potomkowie. Widzi, że zapowiedź dotycząca tytułu Makbeta szybko się potwierdziła. Wyciąga z tego jednak ostrożniejszy wniosek. Dostrzega możliwość, że ktoś mówi prawdę w drobniejszej sprawie po to, by zdobyć zaufanie w sprawie o wiele poważniejszej.

Banko jest ważny, bo bez niego łatwiej byłoby uznać reakcję Makbeta za coś oczywistego: każdy człowiek, który usłyszy trafną przepowiednię, pójdzie za nią dalej. Tymczasem dwóch świadków słyszy te same słowa i widzi tych samych królewskich wysłanników. Jeden zaczyna rozważać drogę do tronu, drugi zastanawia się nad wiarygodnością obietnicy. Samo spotkanie z wiedźmami nie wyjaśnia więc późniejszego czynu Makbeta.

Edyp i Makbet wobec przeznaczenia – najważniejsze różnice

Co te historie mówią o naszych własnych decyzjach?

W codziennym życiu rolę przepowiedni może odegrać zwykła opinia. Młody człowiek słyszy od kogoś, kogo szanuje: „Ty kiedyś przejmiesz rodzinny zakład”. Może przyjąć te słowa jako wyraz zaufania. Może też przez następne lata odrzucać inne możliwości, bo uznał cudze przewidywanie za decyzję, która już zapadła. Dopiero pytanie „Czy sam chcę to zrobić?” ujawnia różnicę między jednym a drugim.

Historie Edypa i Makbeta podsuwają dwa jeszcze dokładniejsze pytania. Pierwsze brzmi: „Co biorę za pewnik, choć tego nie sprawdziłem?” Dla Edypa takim pewnikiem jest własne pochodzenie. Drugie: „Czy sam wybrałem sposób działania, który teraz przypisuję losowi?” To pytanie można postawić Makbetowi, gdy przekracza próg komnaty Dunkana. Właśnie w tych dwóch chwilach najlepiej widać człowieka wobec przeznaczenia: jednego ogranicza brak wiedzy, drugi wie wystarczająco dużo, by móc postąpić inaczej.