Czy fatum to klątwa? Znaczenie i przykład z „Króla Edypa”
W „Królu Edypie” jest scena, w której władca Teb publicznie przeklina zabójcę swego poprzednika. Życzy mu nędznego życia, a sam zobowiązuje się go odnaleźć. Wtedy jeszcze nie wie, że szuka siebie. Czy właśnie w tej chwili ściąga na siebie fatum? Wystarczy przyjrzeć się kolejności zdarzeń: kiedy Edyp wypowiada klątwę, jego ojciec od dawna nie żyje, a on sam jest już mężem własnej matki.
Fatum i klątwa oznaczają dwie różne rzeczy. Fatum to los uznawany za nieuchronny. Klątwa to przekleństwo skierowane przeciw komuś lub czemuś. Przepowiednia z kolei zapowiada przyszłe wydarzenie. W jednej opowieści mogą występować wszystkie trzy, ale każde pełni inną rolę. Różnicę najłatwiej uchwycić, pytając, co dokładnie robi osoba wypowiadająca słowa: zapowiada czyjś los czy życzy komuś określonego losu?
Co oznacza fatum?
O fatum mówimy wtedy, gdy zdarzenie przedstawiane jest jako nieuniknione. Bohater może znać swój przyszły los albo do końca nie mieć o nim pojęcia. Może się buntować, uciekać, szukać pomocy. Istotne jest przekonanie, że mimo tych prób ostatecznie spotka go to, co zostało mu przeznaczone.
Słowo „przeznaczenie” ma w polszczyźnie szerszy wydźwięk. Można z czułością powiedzieć, że poznanie przyszłego męża czy żony było przeznaczeniem. Zdanie „nad naszym spotkaniem ciążyło fatum” budzi inne oczekiwanie: czytelnik zaczyna się zastanawiać, co przeszkodziło tym ludziom być razem. Fatum kojarzy się przede wszystkim z nieuchronnością, a w codziennym języku często również z nieszczęściem.
Fatum, klątwa i przepowiednia – trzy zdania o tym samym wydarzeniu
Wyobraź sobie opowieść o królu, który ma utracić tron. Jedno zdanie potrafi zmienić sens całej historii.
| Pojęcie | Przykładowe zdanie | Co z niego wynika? |
|---|---|---|
| Przepowiednia | „Stracisz tron przed następną zimą”. | Ktoś zapowiada królowi przyszłość. Z samych słów nie wynika, czy mówiący pragnie jego upadku ani czy zapowiedź się spełni. |
| Klątwa | „Obyś stracił tron i nigdy go nie odzyskał!”. | Ktoś kieruje przeciw królowi złorzeczenie. Można ustalić, kto je wypowiada i do kogo je kieruje, nawet jeśli później nic się nie wydarzy. |
| Fatum | „Cokolwiek król uczynił, nie mógł ocalić tronu”. | Opowieść przedstawia upadek władcy jako nieuchronny. Nikt nie musi wcześniej wypowiadać klątwy ani ostrzegać króla. |
W baśni autor może połączyć te motywy: skrzywdzona postać rzuca klątwę, wyrocznia zapowiada jej skutki, a bohater usiłuje się przed nimi obronić. Bliskość tych pojęć bierze się właśnie z takich historii. Pojedyncze słowo „fatum” nie mówi jednak, że ktokolwiek rzucił urok.
Na czym polega fatum w „Królu Edypie”?
Edyp dorasta w Koryncie, przekonany, że jest synem tamtejszej pary królewskiej. Kiedy słyszy zapowiedź, że zabije ojca i poślubi matkę, podejmuje decyzję, która z jego punktu widzenia ma chronić najbliższych: opuszcza Korynt. Na rozstaju dróg wdaje się w gwałtowny konflikt i zabija podróżnego. Nie wie, że tym człowiekiem jest Lajos, jego biologiczny ojciec. Później obejmuje władzę w Tebach i poślubia Jokastę, nie znając prawdy o swoim pochodzeniu.
Przepowiednią jest zapowiedź ojcobójstwa i małżeństwa z matką. Fatum ujawnia się w tym, jak bezskuteczna okazuje się próba ucieczki przed takim losem. Najbardziej przejmujący szczegół polega na tym, że Edyp opuszcza dom właśnie dlatego, że chce oszczędzić ludzi, których uważa za rodziców. Podejmuje decyzję na podstawie błędnej odpowiedzi na pytanie: „Kim są moi rodzice?”.
Klątwa pada później, gdy Teby dotyka zaraza, a Edyp szuka sprawcy śmierci Lajosa. Władca przeklina nieznanego zabójcę. Jego słowa okazują się wymierzone w niego samego. Na tym polega ironia tej sceny: król występuje zarazem jako ten, kto wydaje osąd, i ten, kogo ów osąd dosięga. Wypowiedziana w Tebach klątwa nie mogła spowodować wcześniejszego spotkania na rozstaju dróg.
Czy fatum odbiera człowiekowi wolną wolę?
W tragedii nieuchronność pewnych zdarzeń pozostawia miejsce na pytanie, jak bohater zachowa się w ich obliczu. Edyp sam postanawia zbadać śmierć Lajosa. Przesłuchuje świadków, łączy szczegóły i nalega na dalsze wyjaśnienia także wtedy, gdy odkrycia zaczynają zagrażać jego własnej pozycji. Część historii dotyczy więc tego, co go spotkało, a część tego, co gotów jest zrobić, aby poznać prawdę.
To rozróżnienie przydaje się również przy czytaniu innych opowieści. Jeżeli bohater słyszy przepowiednię, a potem świadomie pracuje na jej spełnienie, warto zastanowić się nad rolą jego ambicji i decyzji. Sam fakt, że zapowiedź się sprawdziła, jeszcze nie dowodzi, że w świecie przedstawionym każdy inny wynik był niemożliwy.
Co znaczy potoczne powiedzenie „ciąży nade mną fatum”?
Ktoś trzy razy próbuje wyjechać w góry. Za pierwszym razem choruje, za drugim psuje mu się samochód, za trzecim szlak zostaje zamknięty po burzy. „Nad tym wyjazdem ciąży jakieś fatum” – mówi znajomym. W takim użyciu słowo oddaje zniechęcenie: różne przeszkody za każdym razem prowadzą do tego samego rezultatu. Nie trzeba zakładać wiary w siłę, która zaplanowała wszystkie trzy wydarzenia.
W rozmowie o własnym życiu pomocne jest pytanie: „Czy mówiąc o fatum, opisuję to, co już kilka razy się wydarzyło, czy twierdzę, że tak będzie zawsze?” Pierwsze zdanie wyraża doświadczenie. Drugie jest przewidywaniem. Człowiek, któremu trzy razy nie udało się wyjechać, zna trzy powody niepowodzenia. Wynik czwartej próby pozostaje otwarty.
Jeśli chcesz zapamiętać różnicę, wróć do Edypa: wyrocznia zapowiada, Edyp przeklina, a cała historia ukazuje fatum. Te trzy słowa dotyczą kolejno zapowiedzi, wypowiedzianego przekleństwa i biegu zdarzeń. Właśnie dlatego można mówić o tragicznym przeznaczeniu, nawet gdy nikt nikogo nie przeklął.
