Duchowość

Czy katolik może wierzyć w przeznaczenie? Los a wolna wola

„Chyba było nam pisane się spotkać” – mówi ktoś po latach małżeństwa. „Widocznie tak miało być” – słyszy ktoś inny po stracie bliskiej osoby. W obu zdaniach pobrzmiewa przekonanie, że nasze życie ma jakiś głębszy porządek. Pierwsze może wyrażać wdzięczność. Drugie potrafi zabrzmieć tak, jakby ktoś znał powód cudzego cierpienia. Czy katolik, który wierzy w Bożą Opatrzność, musi zgodzić się z obydwoma?

Katolik może wierzyć, że Bóg prowadzi człowieka i że jego życie ma sens. Wiara katolicka odrzuca jednak fatalizm, czyli pogląd, według którego określony wynik nastąpi bez względu na ludzkie wybory. Gdy ktoś mówi o „przeznaczeniu”, warto więc zapytać, co ma na myśli: zaufanie Bogu, poczucie powołania czy przekonanie, że nie miał żadnego wyboru. Każde z tych znaczeń prowadzi do innej odpowiedzi.

Czym różni się Boża Opatrzność od wiary w nieuchronny los?

Katechizm opisuje Opatrzność jako troskę Boga o stworzenie i prowadzenie go ku jego spełnieniu. Ważne miejsce zajmuje w tym ujęciu ludzkie działanie. Człowiek może uczestniczyć w tym, jak dobro urzeczywistnia się w świecie: wychowuje dziecko, dotrzymuje obietnicy, przychodzi komuś z pomocą. Jego decyzje mają rzeczywiste skutki.

Wyobraź sobie sąsiadkę, która od kilku dni nie wychodzi z domu. Możesz uznać, że jeśli potrzebuje pomocy, ktoś zapewne się nią zajmie. Możesz też zapukać i zapytać, czy zrobić zakupy. Jeżeli później powie: „Bóg mi cię zesłał”, wyraża religijne rozumienie tego spotkania. Nadal pozostaje prawdą, że to ty zauważyłeś jej nieobecność, znalazłeś czas i zdecydowałeś się przyjść. Właśnie takie współdziałanie ludzkiej wolności z Opatrznością opisuje Katechizm w punktach 302–308.

Skoro Bóg wie, co zrobię, czy mój wybór jest wolny?

To poważniejsze pytanie niż potoczne „czy wszystko jest zapisane?”. Jeśli Bóg zna przyszłość, jak człowiek może odpowiedzieć inaczej? Katechizm podejmuje tę trudność, gdy mówi o męce Chrystusa. W punkcie 600 łączy dwie myśli: dla Boga wszystkie chwile są obecne, a Jego zamysł uwzględnia wolną odpowiedź konkretnych osób. Tekst dotyczy historii zbawienia. Nie daje podstaw do przekonania, że gdzieś istnieje szczegółowy scenariusz, z którego można odczytać imię przyszłego małżonka albo datę przeprowadzki.

Dla własnych decyzji istotne jest rozróżnienie między wiedzą a przymusem. Z twierdzenia, że Bóg zna twój wybór, nie wynika, że wybierasz pod przymusem. Kiedy po kłótni zastanawiasz się, czy przeprosić, ważysz racje: możesz przyznać się do błędu, zaczekać na pierwszy krok drugiej osoby albo dalej bronić swoich słów. W katolickim rozumieniu wolności ponosisz odpowiedzialność w takiej mierze, w jakiej rzeczywiście możesz wybrać. Słowa „tak było mi pisane” nie rozstrzygają za ciebie tego, co zrobisz po rozmowie.

Czy Bóg ma dla mnie tylko jeden właściwy zawód albo jedną drogę życia?

Bywa, że pytanie o przeznaczenie pojawia się przed wyborem między dwiema dobrymi możliwościami. Ktoś zastanawia się, czy zostać nauczycielem, czy przejąć rodzinny warsztat. W obu miejscach mógłby uczciwie pracować. Obawia się jednak, że wybierając jedno, na zawsze rozminie się z wolą Boga.

W języku wiary powołanie oznacza wezwanie, na które człowiek odpowiada. Podstawowym powołaniem chrześcijanina jest miłość i świętość. Pytanie o konkretną pracę wymaga już rozeznania własnych zdolności, obowiązków, pragnień oraz potrzeb ludzi, którym ta praca ma służyć. Pomocna może być modlitwa, ale również dzień spędzony w warsztacie, rozmowa z nauczycielem czy uczciwe sprawdzenie, jak każda z decyzji wpłynie na rodzinę. Kiedy obie drogi są moralnie dobre, brak niezwykłego znaku nie oznacza, że człowiek nie ma prawa podjąć decyzji.

Czy katolik może powiedzieć, że druga osoba była mu przeznaczona?

Może tak opowiedzieć własną historię. Małżonkowie, którzy wspominają pierwsze spotkanie i dziękują za nie Bogu, mówią coś o swojej wierze i wdzięczności. Ich doświadczenie nabierało kształtu przez lata wspólnych decyzji. Inny ciężar ma jednak zdanie wypowiedziane na początku znajomości: „Wiem, że Bóg chce, żebyśmy byli razem”. Druga osoba ma prawo inaczej odczytać tę relację i swobodnie zdecydować o swojej przyszłości.

W katolickim rozumieniu małżeństwa wolna zgoda obojga ma zasadnicze znaczenie. Niezwykłe okoliczności spotkania, podobne sny czy przekonanie jednego z partnerów nie zastąpią odpowiedzi drugiego. Jeśli naprawdę chcesz wiedzieć, czy wasza znajomość ma przyszłość, więcej dowiesz się z rozmowy o wzajemnych zamiarach niż z liczenia zbiegów okoliczności.

Czy trudne wydarzenie oznacza, że „Bóg tak chciał”?

Wiara w Opatrzność nie daje człowiekowi wiedzy o przyczynie każdej choroby, straty czy krzywdy. Szczególną ostrożność trzeba zachować tam, gdzie zło wynika z czyjegoś działania. Katechizm w punkcie 311 wyraźnie odróżnia dopuszczenie zła moralnego od jego spowodowania przez Boga. Jeśli ktoś skrzywdził drugą osobę, nazwanie tego „przeznaczeniem” może przesłonić odpowiedzialność sprawcy.

Jest też różnica między słowami osoby, która po latach odnalazła sens w swoim doświadczeniu, a zapewnianiem jej tuż po stracie, że wszystko musiało się wydarzyć. Człowiek może powiedzieć o sobie: „Dzięki ludziom, którzy wtedy przyszli, odzyskałem wiarę”. To nie upoważnia nikogo do stwierdzenia, że zna powód jego cierpienia. Przy łóżku chorego bardziej pomocne może być zwyczajne pytanie: „Chcesz o tym porozmawiać czy wolisz, żebym po prostu został?”.

Gdzie przebiega granica między szukaniem sensu a wróżeniem?

Katechizm w punktach 2115–2116 odróżnia ufne powierzenie przyszłości Bogu od praktyk, które mają odsłonić przyszłe wydarzenia. Dobrze widać to w pytaniach zadawanych przed ważną decyzją. „Co jest dla mnie dobre i za co mogę wziąć odpowiedzialność?” to pytanie o rozeznanie. „Czy z kart albo horoskopu dowiem się, co na pewno mnie czeka?” wyraża oczekiwanie przepowiedni. Wobec wróżbiarstwa nauczanie Kościoła jest jednoznacznie odmowne.

Czy zatem katolik może powiedzieć „to było moje przeznaczenie”? Jeśli tymi słowami dziękuje za spotkanie, opisuje odkryte powołanie albo wyraża zaufanie do Boga, ich sens może być zgodny z jego wiarą. Gdy oznaczają „moje decyzje niczego nie zmieniają”, bliżej im do fatalizmu. Różnicę najłatwiej uchwycić, wracając do historii dwojga ludzi: katolik może jednocześnie powiedzieć „wierzę, że Bóg postawił cię na mojej drodze” i „wybrałem życie z tobą”. W jego rozumieniu oba zdania mogą być prawdziwe.